Historia Osiedla Przyjaźń, drewnianego osiedla na Jelonkach

Gdzie jest Osiedle Przyjaźń?

Osiedle leży na Jelonkach, w warszawskiej dzielnicy Bemowo, między ulicami Górczewską, Powstańców Śląskich i Jana Olbrachta oraz linią kolejową. To dawne grunty wsi Jelonki, które przyłączono do Warszawy w 1951 roku.

1952Jak powstało osiedle dla budowniczych Pałacu Kultury?

1 maja 1952 roku ruszyła budowa Pałacu Kultury i Nauki. Do Warszawy przyjechały tysiące radzieckich robotników i specjalistów, a dla nich na około 40 hektarach Jelonek wyrosło osiedle nazwane „Przyjaźni Polsko‑Radzieckiej”. Gospodarzy, do których należały grunty, w przyspieszonym trybie wywłaszczono, proponując odszkodowanie albo ziemię zamienną.

Stanęły tu dwa rodzaje drewnianych budynków: pawilony hotelowe dla robotników, które przypominały staropolskie dworki, oraz domki jednorodzinne dla kadry technicznej. Przywieziono je w gotowych elementach i złożono na miejscu. Malowano je w dwóch zestawach kolorów: niebiesko‑białym i niebiesko‑czerwonym. Według części źródeł drewno pochodziło między innymi z rozebranych baraków jenieckiego obozu Stalag I B Hohenstein koło Olsztynka.

Odbywały się festyny, spotkania polskiej i radzieckiej młodzieży, akademie i zawody sportowe.

Czy to są domki fińskie?

Tak się je często potocznie nazywa. „Domkami fińskimi” mówi się w Warszawie o drewnianych domach z prefabrykatów z lat 40. i 50., najsłynniejsze stoją na osiedlu Jazdów. Domki z Przyjaźni są z tej samej epoki i tak samo przyjechały w gotowych częściach, ale źródła nie podają, że zrobiono je w Finlandii. Dziennikarze i mieszkańcy zgodnie nazywają Przyjaźń unikatem na skalę kraju, ze względu na architekturę, historię i ludzi.

1955Jak Przyjaźń stała się osiedlem akademickim?

Po zakończeniu budowy, w 1955 roku, radzieccy robotnicy wyjechali, a osiedle trafiło do Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego. We wrześniu 1955 roku wprowadziło się tu około 3 tysięcy studentów oraz pracownicy naukowi warszawskich uczelni. Wtedy nazwa skróciła się do prostej „Przyjaźni”.

Na 32 hektarach działały 33 domy studenckie, 9 hoteli asystenckich, 19 bloków asystenckich, 77 domów jednorodzinnych dla pracowników uczelni i 2 hotele robotnicze. Do śródmieścia jeździły dwie linie autobusowe. W 1978 roku mieszkało tu 1190 asystentów i pracowników uczelni z rodzinami oraz 1200 studentów.

Kto znany mieszkał na Osiedlu Przyjaźń?

Przez akademickie osiedle przewinęły się tysiące studentów i młodych naukowców, a wśród nich ludzie, których dziś zna cała Polska. Oto ci, o których wiemy na pewno:

• Leszek Balcerowicz, ekonomista, i Jerzy Bralczyk, językoznawca: mieszkali tu w czasach studenckich.
• Krzysztof Tyniec, aktor: na przełomie lat 70. i 80. mieszkał w domku nr 28, którego już nie ma.
• Alpha Oumar Konaré: studiował historię na Uniwersytecie Warszawskim, a później dwukrotnie został wybrany na prezydenta Mali.
• Jonasz Kofta, poeta i autor piosenek: jako student Politechniki mieszkał w akademiku na Jelonkach, w drewnianych barakach po budowniczych Pałacu Kultury.
• Joanna Papuzińska, poetka i autorka książek dla dzieci: zamieszkała tu w maju 1957 roku.
• Igor Janke, publicysta: mieszkał w domku nr 63 i wspomina ten czas jako „piękny i straszny jednocześnie”, bo w domkach bywało bardzo zimno.
• Marcin Dorociński i Adam Woronowicz, aktorzy: na studiach w Akademii Teatralnej dzielili pokój w akademiku na Przyjaźni.

Mieszkałeś tu albo znasz kogoś, kto mieszkał? Napisz do nas na inicjatywa.op@gmail.com. Zbieramy wspomnienia.

Czym był klub Karuzela i Jelonkalia?

Co roku na osiedlu odbywało się studenckie święto: Jelonkalia. Sercem życia kulturalnego osiedla był Klub Studencki Karuzela. Karuzela zamknęła drzwi w 2021 roku. W 2024 roku jej budynek wpisano do rejestru zabytków razem z całym osiedlem.

Zbieramy pomysły, jak Karuzela mogłaby znów działać: koncerty, warsztaty, kino, kawiarnia sąsiedzka. Pomysły można zostawiać w Kuźni pomysłów i na tablicy sąsiedzkiej.

Jakie filmy kręcono na Osiedlu Przyjaźń i gdzie o nim pisano?

• „Fajnie, że jesteś” (2003), etiuda Jana Komasy: osiedle jest główną lokacją filmu. W 2004 roku etiuda została nagrodzona na festiwalu w Cannes.
• „Hura, wciąż żyjemy!” (2020), film Agnieszki Polskiej: jednym z planów zdjęciowych był klub Karuzela.

Osiedle w literaturze

W powieści Joanny Bator „Ciemno, prawie noc” (2012, Nagroda Literacka Nike) narratorka Alicja Tabor, dziennikarka z Wałbrzycha, tak wspomina początki w Warszawie:

Na początku moja posada była tak nisko płatna, że nadal mieszkałam z ośmiorgiem innych osób w domu na Osiedlu Przyjaźń. Wydawało mi się wymownie ironiczne, że wyjechałam tak daleko z Wałbrzycha, by znów mieszkać w domu po kimś, kogo już nie ma, i znowu z ludźmi, którzy opuścili miejsce swojego urodzenia.

Joanna Bator, „Ciemno, prawie noc”, Wydawnictwo Znak, Kraków 2021

Alicja Tabor to postać literacka, choć jej nazwisko jest anagramem nazwiska autorki.

Znasz inne filmy albo seriale kręcone na osiedlu? Daj nam znać.

Co zmieniło się po latach 90.?

W latach 90. od strony ulicy Powstańców Śląskich powstało kilka nowych domów studenckich oraz ratusz dzielnicy Bemowo. Na osiedlu działa też Biblioteka Publiczna Warszawa‑Bemowo z czytelnią.

Teren należy do Skarbu Państwa, a zarządza nim prezydent Warszawy jako starosta. Przez 12 lat osiedle dzierżawiła Akademia Pedagogiki Specjalnej. Umowa wygasła 9 maja 2024 roku i administrowanie przejęło miasto.

W 2012 roku mieszkańcy i sympatycy osiedla założyli Inicjatywę Osiedle Przyjaźń: spacery historyczne, potańcówki, wymianki i zbieranie wspomnień.

7 listopada 2024Czy Osiedle Przyjaźń jest zabytkiem?

Tak. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków wpisał do rejestru zabytków układ urbanistyczny i zespół budowlany osiedla, razem z klubem Karuzela. To najsilniejsza forma ochrony zabytku w Polsce.